وقتی استخرهای ذخیره شده آب جان زمین را میگیرند



ایسنا/ خراسان رضوی سال ۸۵ بود که استارت ساخت استخرهای ذخیره آب با مجوز جهاد کشاورزی در خلیل‌آباد زده شد.

استخرهایی با حجم بسیار بالا که باغداران بر حجم آن سطح زیر کشت را افزایش دادند اما هنوز مدتی نگذشته بود که صدایی از منابع آب درآمد و اعلام با توجه به کاهش شدید رشدها و جلوگیری از یک بحران و فاجعه زیستمحیطی که خالی بود. سفرهای زیرزمینی و نشستن از تبعات آن است، باید هرچه زودتر جلوی احداث استخرها گرفته شود و از این روانآبهای اندک نیز برای ذخیره سازی و تقویت سفره های آب زیرزمینی بهره برداری شود تا در فصول آتی آب شرب کشاورزی و از آن تامین شود.

کارشناسان معتقدند اگر روند احداث استخرها ادامه داشته باشد، در تغذیه دشتها با مشکلات جدی میشویم و آبی که باید به مصرف نیازهای طبیعی محیط زیست و یا تغذیه سفره های آب زیرزمینی در آبخوان با بیلان منفی برسد، در واقع خیلی از موارد تبخیر. باقیمانده آن به صورت غرقآبی در اختیار گیاه قرار می گیرد اما روی دیگر سکه آنجاست که کشاورزان میگویند اگر ذخیره آب نباشد، با توجه به خاموشی چاهموتورها منطقه کشاورزی طی سال آینده به نابودی کشیده خواهد شد.

استخرهای ذخیره شده آب یکی از الزامات بخش کشاورزی

علیرغم تمام هشدارهای حوزه آب اما برخی از برخی از بخش کشاورزی معتقدند اگر استخرهای ذخیره شده آب کشاورزی در خلیل آباد نبود، طی ۲ تا سه سال گذشته حداقل ۲۰ هزار نفر از کشاورزان منطقه مجبور به مهاجرت می شوند.

دبیر اجرایی نظام صنفی کشاورزی خلیل‌آباد در همین خصوص به گزارش می‌گوید: با وضعیت کاهش رشدها اگر استخرهای ذخیره آب نباشد، کشاورزی به طور کامل از بین میرود.

روح‌اله ناصری کندری افزود: با سطح زیر کشتی‌هایی که باغات دارند و از سویی خاموشی چاه‌موتورها آب موجود است. تابستان سال گذشته به دلیل اینکه هر هفته بین ۱۰ تا ۱۲ ساعت به طور میانگین خاموش می شود.

وی ایجاد استخر ذخیره آب را یکی از الزامات بخش کشاورزی دانست و مشخص کرد: اگر بخواهیم طرحهای آبیاری زیرسطحی، تحت فشار و … را در خلیل آباد اجرا کنیم، باید آب مورد نیاز در اختیارمان باشد; در غیر این صورت اجرای این طرح ها امکان پذیر نیست.

دبیر اجرایی صنفی کشاورزی خلیلآباد نظام تصریح کرد: هر چند منکر تبخیر بخشی از آبی که در استخرها ذخیره می شود، نیستیم اما این آب به میزانی نیست که بخواهیم احداث استخر را به عنوان یک بحران تلقی کنیم. البته به دنبال ارائه همان راهکارهایی به کشاورزان هستیم تا جلوی تبخیر میزان آب هم گرفته شود.

ناصری کندری اضافه کرد: علیرغم با توجه به اینکه به جد احداث استخرهای و بیش از نیاز کشاورزان در منطقه بزرگ هستیم، اما اگر کشاورز بخواهد طرح های نوین کشاورزی را در منطقه اجرا کند، ابتدا باید ذخیره آب داشته باشد.

دبیر اجرایی نظام صنفی کشاورزی خلیل آباد با بیان اینکه به جای مقابله با احداث استخر مشکلات را رفع و نحوه استفاده صحیح از آب را به کشاورزان آموزش می دهند، عنوان کرد: کشاورزان منطقه چون تکمحصولی هستند و بیشتر باغات انگور دارند، در زمان لازم آب. مورد نیاز را از رودخانه ششطراز و خارزنج می‌گیرند اما در فصل‌های سال چون استخری، آب ر.

ناصری کندری با بیان اینکه چند عدد استخرهای ذخیره شده آب در خلیل آباد بسیار بیشتر از کاشمر و بردسکن است اما به همان نسبت همسطح زیر کشت بیشتر است، گفت: معتقدم هر کشاورزی که نیم زمین زمین باشد، باید استخر داشته باشد ولی در حال حاضر حاضر از مجموع ۱۲ هزار بهره‌بردار شهرستان خلیل‌آباد ۱۰ تا ۱۲ درصدشان دارند.

وی تعداد کل استخرهای ذخیره شده آب شهرستان خلیل آباد را بین ۱۳۰۰ تا ۱۴۰۰ مورد اعلام کرد و افزود: تمام تلاش خود را به کار گرفتم تا هر چه سریعتر تمام استخرها شناسنامهدار شود.

دبیر اجرایی نظام صنفی کشاورزی خلیل آباد گفت: اگر پروژه احداث استخر داشته باشد، در حالی که این پروژه باید با نظارت جهاد کشاورزی و بر اساس و میزان سطح زیرکشت باشد، باید از آب رودخانه های ششطراز، خارزنج و قنات هم سهم داشته باشد. در غیر این صورت مجاز به احداث استخر مجتمع.

وی تصریح کرد: در حال حاضر بیش از ۹۰ درصد از استخرهای ذخیره شده آب در هفت روستای جابوز، کندر، ارغا، مزده، کاریزک، بزنجرد و دهنو ساخته شده است که پنج روستا از آب رودخانه ششطراز دارای سهم است.

احداث ۲۵۰۰ استخر در دشتهای ممنوعه

در همین خصوص یک کارشناس حفاظت آب از بیش از ۲۵۰۰ استخر در دشتهای خلیل آباد، کاشمر، بردسکن و کوهسرخ که به عنوان دشتهای ممنوعه بحرانی معرفی شده است، خبر داد و به ایسنا گفت: هر چند برای مدتی جلوی احداث استخرهای ذخیره شده آب در منطقه خلیل آباد. شد اما آنقدر از نقاط مختلف فشار آوردند که متولیان بخش کشاورزی این محدودیت‌ها را نادیده می‌گذاشت.

هادی معماریان با بیان اینکه استخرهای ذخیره شده آب در این چهار شهرستان بیلان حوضه های آب را بدتر می کند، افزود: برخی از این استخرها توسط ادارات دولتی و سازمان ها ساخته شده است.

وی با انتقاد از توسعه استخرهای ذخیره شده آب کشاورزی بیان کرد: بر اساس ارزیابی های صورت گرفته حجم ۲۵۰۰ استخر احداث شده در منطقه ترشیز حدود ۲۰ میلیون متر مکعب است.

عضو هیئت علمی گروه مهندسی آب مرکز آموزش عالی کاشمر توضیح کرد: ۹۰ درصد این استخرها در حاش به دلیل احداث این استخرها آبی باقی نمانده که وارد مخازن شود.

این پژوهشگر محیطزیست و توسعه پایدار با بیان اینکه با احداث استخر آب از عمق ۱۵۰ تا ۳۰۰ متری بالا کشیده شده و با انتقال به استخرها در معرض تبخیر قرار می گیرد، گفت: در چنین فرآیندی اجازه تغذیه سفره های زیرزمینی نمی شود. با توجه به مشکل خشکسالی و استفاده از آب طی سالهای اخیر در منطقه ترشیز استفاده می شود از منابع مح.

معماریان بیان: هر چند یکی از روشهای متداول ذخیره شده آب در کشور و به منطقه ویژه احداث استخرهای ذخیره شده آب از این طریق آب ذخیره شده برای جبران در تابستان وارد چرخه آبیاری تکمیلی می شود اما در سالهای بعدی مشکلات و چالش های زیادی در ارتباط با یکدیگر وجود دارد. اینگونه استخرها در منطقه مطرح شده است.

وی درباره چالش های فرهنگی که باعث افزایش بهره برداران به سمت احداث استخر می شود گفت: عدم رعایت اصول فنی تبخیر از سطح آزاد آب در استخرهای ذخیره شده آب، عدم رعایت نسبت به حجم استخر با نیاز آبی واقعی گیاه زراعی یا باغی برای آبیاری تکمیلی، عدم رعایت حقابه پایین دست توسط کشاورزان و آبخیزنشینان در بالادست حوضه آبریز رودخانه و استحصال بیش از حد از سطح آب از رودخانه ها و ذخیره سازی در استخرها، عدم اجرای طرح های نوین آبیاری برای استفاده از منبع آب ذخیره شده در استخرها، توسعه بدون برنامه ریزی سطح زیر کشت با داشتن منبع ذخیره آب حاصل از پمپاژ سفرهای آب زیرزمینی در استخرها، عدم توسعه کشت گلخانهای با استفاده از آب ذخیره شده در استخرها، عدم اجرای روشهای کاهش تبخیر از سطوح مخازن استخرها و عدم اجرای طرحهای کاربردی چندمنظوره از استخرهای ذخیره شده و عدم فرهنگسازی و ارائه آموزشها. لازم به کشاورزان از جمله مشکلات و چالش‌هایی است که باعث شکل‌گیری چنین پدیده‌ای می‌شود.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه منطقه کاشمر، خلیل آباد و بردسکن در محدوده اقلیمی خشک و فراخشک کشور گرفته شده است که میزان بالای تبخیر (بیش از ۱۵۰۰ میلی متر تبخیر از تشتک) را در آن یکی از محدودیت های توسعه این گونه استخرهاست، گفت: به دلیل اینکه روباز بودن وجود دارد. استخرهای ذخیره آب به افزایش تبخیر میانجامد، کشاورزان با کاهش میزان ذخیره آب در استخر دوباره آب را از چاه اقدام می کنند که چندباره به چرخه تبخیر تبدیل می شود و این روند ادامه میابد.

وی تصریح کرد: سطح و حجم این استخرها از نیاز آبیاری تکمیلی کشاورزان است و به همین دلی. میزان تبخیر از سطح این استخرها بین ۳۰ تا ۵۰ درصد پیش‌بینی می‌شود.

معماریان ادامه داد: متأسفانه اکثر طرح های توجیهی احداث استخرهای ذخیره شده آب کشاورزی فاقد بخش محاسباتی بهینه سازی حجم مخزن است که مسلما این موضوع باعث می شود حجم و اندازه آن بالاتر یا پایین تر از نیاز واقعی آب باشد. در برخی از مزارع استخرهای ذخیره شده آب تا سه برابر بیشتر از نیاز آبی واقعی ذخیره‌سازی می‌کند که موفق شود.

وی افزود: شوربختانه آبی که باید در اصل به مصرف نیازهای طبیعی محیط زیست و تغذیه سفره آب زیرزمینی برسد یا آب موجود در آبخوان (با بیلان منفی) را تامین کند، حال پس از مقدار زیادی تبخیر باقیمانده آن به صورت غرقابی در اختیار گیاه قرار می گیرد. می‌گیرم منتها با ضرب راندمان آبیاری بسیار کم. نمونه این مشکل را می‌توان در مزارع اطراف کال ششطراز خلیل‌آباد به مشاهده مشاهده کرد.

این کارشناس حفاظت آب عنوان کرد: برخی از کشاورزان با تکیه بر آب در استخرها بدون سرمایه گذاری در حوزه آبیاری تحت فشار دست به توسعه سطح زیر کشت میزنند و منابع آب سود حاصل از سفره های آب زیرزمینی را دوباره از طریق آبیاری های سنتی هدر می دهند.

وی با بیان اینکه منطقه ترشیز یکی از ضعیف ترین مناطق استان در کشت گلخانهای است و حمایت و اعتبار لازم برای توسعه این نوع کشت در منطقه از سوی دیگر انجام نشده است. راندمان بسیار بالاتری نسبت به کشت سنتی و مرسوم دارد.

احداث استخرهای تفریحی یا ذخیره‌شده در باغ‌ویلاهای اطراف کاشمر

امن استخرهای ذخیره شده آب در منطقه ترشیز به جای اینکه یک فرصت ایجاد شود، بیشتر به عنوان یک تهد مگر با توجه به خاص بودن و ذی‌نفعان این مسئله مشخص شود.

آنچه در سالهای اخیر مورد غفلت واقع شده است ذخیره شده است، علاوه بر این در استخرهای آب کشاورزی احداث استخرهای تفریحی یا ذخیره شده در باغویلاهای اطراف کاشمر است که به راحتی اجازه گرفته یا به غیرمجاز احداث شده و هیچگونه کنترلی بر آن نیست.

فقط با یک نگاه به تصاویر ماهواره ای در حاشیه بلوار سید مرتضی کاشمر مشاهده می کنید در یک مساحت کوچک ۱۰ زمینی ۳۸ استخر ذخیره شده آب در باغ ویلاها ساخته شده است که با یک حساب سرانگشتی حداقل ۳۸۰۰ متر مکعب آب را در خود ذخیره کرده و هم به مصارف داشته باشید. تفریحی می‌رسانند.

در نظر بگیرید که این استخرها کمتر از ۲ تا سه بار در طول سال خالی و پر می‌شود. جزئی از استخرهایی با حجم بالا که سازمانها و نهادهای دولتی مانند آموزش و پرورش و شهردارد.

افزایش عمق و کاهش مساحت دهانه‌شان استخر، ایجاد پوشش گیاهی و بادشکن طبیعی یا مصنوعی در اطراف استخر و استفاده از پنل‌های خورشیدی را از جمله راهکارها برای کاهش تبخیر در منطقه خلیل‌آباد و شهرستان‌های اطراف دانست.

با ارائه راهکارهایی آبهای روان می تواند به آبخوانهای تشنه منطقه ترشیز نفوذ کند تا دشت خلیل آباد، کاشمر و بردسکن به سرنوشت دشتهایی مانند کبودرآهنگ و رفسنجان تبدیل شود…

انتهای پیام